O Banjoj Luci…

12/06/2005 0

Grad Banja Luka, čiji središnji dio leži na nadmorskoj visini od 163 m, nastao je u južnom dijelu kotline, na mjestu gdje Vrbas izlazi iz klisure u ravnicu okruženu tercijarnim brežuljcima. Vrbas teče sredinom grada i na gradskom području prima pritoke: Suturliju, Crkvenu i Vrbanju. Smještena s obe strane Vrbasa, Banja Luka je danas grad koji je zahvatio površinu veću od 15.000 ha. Banja Luka ima umjerenu kontinentalnu klimu sa izvjesnim uticajima panonskog prostora.

Središnja godišnja temeperatura je 10,7 srednja januarska 0,8, a srednja julska 21,3 ºC. Grad prima godišnje prosječno 1,021 mm padavina.

Okolina Banje Luke bogata je šumskom divljači, a rijeke ribom što je doprinijelo razvoju lova i ribolova. Banja Luka i okolina su bogati termalnim izvorima.

Prema procjenama, poslije velikih pomjeranja stanovništva tokom građanskog rata, kako u Hrvatskoj tako i u bivšoj Bosni i Hercegovini, Banja Luka danas ima oko 250.000 stanovnika.

Na širim prostorima Banje Luke otkriveni veoma bogati arheološki lokaliteti koji govore o prastanovnicima prostora oko rijeke Vrbas. Pod svojim današnjim imenom, grad na Vrbasu spominje se prvi put 6.2.1494. godine. U tursko doba, Ferhad paša Sokolović, oko 1580. godine, gradi čaršiju na prostoru idealnom za razvoj grada, na ušću Crkvene u Vrbas.

U vremenima tursko-austrijskih ratova Banja Luka je više puta bila pustošena, a njeno stanovništvo ili pobijeno ili rastjerano. Naročito je značajna 1737. godina, kada se vodila bitka oko banjolučke tvrđave u kojoj su obje strane pretrpjele velike gubitke. Obično poslije ovakvih austrijskih pohoda nastala su vremena drugih pomora, od kojih je kuga bila najstrašnija, naročito ona između 1813. i 1816. godine, kada je naprosto uništila gradsko stanovništvo. Kada je 1851. godine izvršena administrativna podjela Bosne i Hercegovine na kajmakamije, Banja Luka je postala regionalni centar vlasti. U to vrijeme grad je imao 1.126 kuća, od kojih 103 u srpskoj varoši. Najpoznatiji i ekonomski najjači trgovac je bio Jovo Pišteljić, zatim slijede Risto i Jovo Knežić, Đorđe Delić, Jevrejin Poljokan, potom Đorđe Uzunović, Savo Bilbija, Risto Vukić itd.

Prema popisu stanovništva iz 1851. godine, u banjolučkoj kajmakamiji bilo je 152.752 stanovnika, od kojih su 69.266 bili pravoslavni, 48.752 muslimani i 34.633 katolici.

Bilo je španskih Jevreja koji su se u sve većem broju doseljavali iz Sarajeva i Makedonije, ali se u ovom popisu stanovništva ne spominju. Prva značajna škola u Banjoj Luci je Bogoslovija koju je osnovao Vaso Pelagić 1867. godine.

Krajem turske vladavine u Bosni, izgrađen je put od Banje Luke do Gradiške, a 1873. godine puštena je u saobraćaj prva željeznička pruga normalnog kolosjeka Banja Luka-Dobrljin.

Banju Luku 1878. godine, okupira Austro-Ugarska i saobraćajno je povezuje sa Prijedorom, Prnjavorom, Kotor Varošom i Jajcem a nekoliko linija šumske željeznice služilo je za izvlačenje ogromnog drvnog bogatstva. Živa trgovina između Beča, Trsta, Praga, Pešte i Banje Luke snažila je svoje nosioce i otvarala nove perspektive.

Najznačajniji događaj za razvoj Banje Luke u austrougarskom periodu, u kome se od stvaralaca istakao veliki književnik Petar Kočić bili su: u obrazovanju i kulturi otvorenje velike realke 1895. godine, a u privredi izgradnja Fabrike duvana i šumsko-prerađivačkog preduzeća „Bosna holtz". Razvija se donekle i rudnik uglja Lauš.

Za vrijeme bana Svetislava Tise Milosavljevića, u kratkom roku od 1930. do 1933. godine, grade se značajne monumentalne zgrade: Banska uprava, Banski dvor, Narodno pozorište Vrbaske banovine, Sokolski dom, Higijenski zavod i Hipotekarna banka.

Prema popisu iz 1921. godine, grad je imao 18. 001 stanovnika, a 1931. godine 22.165.

Njemačka borbena avijacija 9. aprila 1941. godine bombarduje Banju Luku, što ponavljaju 1944. godine saveznici nanijevši joj još veća razaranja.

Najteži udarac u poslijeratnom periodu Banja Luka je doživjela katastrofalnim zemljotresom 1969. godine. Prvi potres intenziteta 7,5 stepeni Merkalijeve skale zadesio je Banju Luku 26. oktobra, a sljedeći od 8,5 stepeni „Merkalija", idućeg jutra. Katastrofa je odnijela 19 ljudskih života, a više od 1 000 lica bilo je povrijeđeno. Iako njen razvoj nije bio skladan i prirodan, u posljeratnom periodu Banja Luka je postala zaista značajan privredni, zdravstveni, kulturni i sportski centar područja u kome je gravitiralo oko 1, 000.000 stanovnika.

Izgradnjom aerodroma, Banja Luka je pored dotadašnjeg solidnog drumskog i željezničkog saobraćaja, dobila i avionsku vezu sa svijetom.

Muzej RS, Narodno pozorište RS, Narodna i univerzitetska biblioteka RS, nastavile su svoju predratnu kulturnu misiju, a pridružiće im se i Dom kulture (današnji Banski dvor-kulturni centar), Arhiv, Zavod za zaštitu spomenika kulture, Dječije pozorište i Umjetnička galerija osnovana poslije potresa kao spomen-galerija.

Porodica Terzić zavještala je gradu odabranu kolekciju jugoslovenske likovne umjetnosti.

Naročito je značajna djelatnost kompozitora i etnomuzikologa Vlade Miloševića. Grad mladih, Banja Luka je značajan sportski centar, čiji su rukometaši, bokseri, fudbaleri i drugi sportisti na mnogim takmičenjima postizali izuzetne rezultate i osvajali evropske i olimpijske medalje. Kada je 1975. godine osnovan Univerzitet u Banjoj Luci, bilo je to zaokruživanje kulturno-obrazovnog koncepta regije.

Stvaranjem Republike Srpske, Banja Luka postaje glavni grad Republike i sjedište svih republičkih institucija. Sve je to danas značajna osnova za brz i moderan razvoj ovog grada, njemu pripadajuće regije i cijele Republike Srpske.

Izvor: Turistička organizacija Grada Banja Luka

Ostavite komentar »